Deutsch · English · Français · Čeština · Nederlands · Polski · Italiano

Festung Königstein – historia i legendy

Twierdza Königstein wznosi się na stołowej górze około 240 metrów nad Łabą, zaledwie kilka kilometrów od Bielatal. Płaskowyż ma powierzchnię 9,5 hektara, a mury sięgają nawet 42 metrów wysokości – to jedna z największych twierdz górskich w Europie. Była zamkiem królewskim, klasztorem, twierdzą i więzieniem państwowym, a nigdy nie została zdobyta w walce.

Zwiedzanie dziś

Na górze, na liczącym 9,5 hektara skalnym płaskowyżu, czeka na Państwa ponad 50 historycznych budowli oraz trasa spacerowa wzdłuż murów twierdzy z rozległym widokiem na dolinę Łaby. Stała wystawa „In lapide regis” od 2015 roku opowiada w 33 salach 800 lat historii. W Domu Studni (Brunnenhaus) mogą Państwo zajrzeć do studni głębokiej na 152,5 metra, wykutej w skale w latach 1566–1569. Do tego dochodzą Georgenburg, niegdyś budzące grozę więzienie państwowe, oraz replika Olbrzymiej Beczki.

Dla dzieci twierdza to historia, której można dotknąć: przy stanowiskach multimedialnych, modelach i eksponatach same wszystkiego próbują, zakładają rycerskie hełmy i posługują się wirtualną bronią. Audioprzewodnik opowiada krótkie historie z życia twierdzy. Na zewnątrz znajduje się „Bastion Brixx” – strefa zabaw z klockami – a w czasie ferii szkolnych zajęcia dla dzieci, takie jak przebieranki i majsterkowanie.

Początki (od epoki brązu do 1241 roku)

Znalezione skorupy naczyń dowodzą, że ludzie odwiedzali tę stołową górę już w późnej epoce brązu (około 1000 r. p.n.e.). Od końca XI wieku w północno-zachodniej części płaskowyżu stał zamek wyżynny. W 1233 roku dokument króla Czech Wacława I wymienia jako świadka „burgrabiego Gebharda vom Stein”. W 1241 roku nazwa pojawia się po raz pierwszy: w górnołużyckim dokumencie granicznym, który król Wacław I opieczętował „in lapide regis” – „na kamieniu króla”, czyli właśnie na Königstein. Zamek należał wtedy do Czech.

Cesarz Karol IV (1359)

Od 5 do 19 sierpnia 1359 roku cesarz Karol IV przebywał na Königstein i podpisał tam przywileje żeglugowe dla Łaby. Od tego czasu zamek nazywano także „zamkiem cesarskim”.

Przejście do Saksonii (1408 i 1459)

W czasie waśni z rodem Dohna (1385–1408) margrabia miśnieński (Wilhelm Jednooki) zdobył zamek; w 1408 roku przypadł on Marchii Miśnieńskiej, a tym samym Wettynom. Ostatecznie saski stał się Königstein na mocy układu w Cheb (Eger) z 25 kwietnia 1459 roku, który wytyczył granicę sasko-czeską – w zasadniczym kształcie obowiązuje ona do dziś.

Klasztor i kaplica św. Jerzego (około 1500–1524)

Około 1500 roku książę Jerzy Brodaty rozbudował zamek o skrzydło południowe z wieżą schodową; w 1515 roku w miejscu romańskiej kaplicy zamkowej powstała kaplica św. Jerzego (pozostałości kaplicy z około 1200 roku są najstarszą budowlą twierdzy). W 1516 roku Jerzy założył klasztor celestynów („Klasztor Chwały Cudów Maryi”) z dwunastoma mnichami. Po reformacji klasztor ponownie rozwiązano – według Wikipedii w 1524, według kroniki twierdzy w 1542 roku.

studnia (1563–1569)

W 1563 roku elektor August kazał wykuć w skale studnię; prace pod kierunkiem freiberskiego mistrza górniczego Martina Planera (Wikipedia podaje Conrada Königa) trwały do 1569 roku. Studnia ma 152,5 m głębokości – to druga co do głębokości historyczna studnia w Niemczech, po tej na zamku Kyffhausen. Codziennie oprócz urobku skalnego trzeba było wyczerpywać z szybu osiem metrów sześciennych wody. W XVIII wieku nazywano ją Studnią Augusta. W 1997 roku została odnowiona: wypompowano 160.000 litrów wody i po raz pierwszy od 1569 roku ludzie znów stanęli na jej dnie. Dziś w Domu Studni prezentuje się czerpanie wody.

Rozbudowa w twierdzę za Chrystiana I (1589–1594)

W 1589 roku elektor Chrystian I polecił rozbudować zamek w najsilniejszą twierdzę Saksonii (miasto Königstein datuje to polecenie na 1587 rok); pracami kierował zbrojmistrz Paul Buchner. Do 1594 roku powstały: brama z trójskrzydłową fasadą nad nowym wjazdem (1589–1591), Streichwehr – budowla obronna osłaniająca bramę, z pięcioma kazamatami (1591), dwa pawilony rekreacyjne – Christiansburg, dziś Friedrichsburg, oraz pawilon na Königsnase – a także Stary Arsenał (1594). W 1598 roku dobudowano Dom Gwardii (dziś Stare Koszary), w 1605 przebudowano stary zamek na północy. Chodnik wałowy ma 1.800 m długości, a mury sięgają do 42 m wysokości. Większość widocznych dziś budowli pochodzi z lat 1589–1631.

Georgenburg, Magdalenenburg, Sala Jana (1619–1631)

Za elektora Jana Jerzego I w 1619 roku poświęcono Johann-Georgenburg (budynek mieszkalny elektora, dziś Georgenburg). W 1622 roku powstał Magdalenenburg jako wolnostojący pałac rekreacyjny – zarazem „książęca kwatera” i magazyn prowiantu; w 1631 roku Sala Jana (Johannissaal) jako sala bankietowa (w 1816 roku przebudowana na Nowy Arsenał). W 1610 roku komendanta twierdzy Wolfa Friedricha Beona stracono za sprzeniewierzenie i nielegalny wyrąb drewna.

Barok (1639–1737)

W 1639 roku, w czasie wojny trzydziestoletniej, wojska szwedzkie przeszły obok twierdzy i spaliły miasto Königstein – sama twierdza pozostała niezdobyta. W latach 1667–1669 Wolf Caspar von Klengel zbudował Bastion Jana Jerzego przed Georgenburg, a w latach 1671–1676 przebudował kościół garnizonowy (kaplicę św. Jerzego); konsekrowano go w 1676 roku w obecności elektora Jana Jerzego II. Car Piotr Wielki odwiedził twierdzę w 1698 i 1712 roku. W latach 1729–1735 wejście do twierdzy obniżono i wyposażono w dwa przedbramia; w 1737 roku inżynier-architekt Jean de Bodt za elektora Fryderyka Augusta II tymczasowo zakończył rozbudowę (koszary, prochownie, odporny na bomby Dom Studni).

Olbrzymia Beczka (1722–1725)

Na życzenie Augusta Mocnego bednarze zbudowali w latach 1722–1725 w piwnicy Magdalenenburga Olbrzymią Beczkę z Königstein. Według Wikipedii mieściła 249.838 litrów, według kroniki twierdzy 238.600 litrów, a kosztowała 8.230 talarów, 18 groszy i 9 fenigów. Napełniono ją do pełna tylko jeden jedyny raz – winem krajowym z okolic Miśni – i uchodziła za największą rzeczywiście wypełnioną po brzegi beczkę na wino w Europie. W latach 1818/1819 trzeba było ją usunąć z powodu złego stanu.

Wojna siedmioletnia (1756)

W 1756 roku, na początku wojny siedmioletniej, armia saska skapitulowała bez walki przed Prusakami u stóp Lilienstein; elektor Fryderyk August II musiał się temu przyglądać z twierdzy. Wycofał się wraz z dworem na Königstein; twierdzę ogłoszono następnie neutralną. Komendantem był od 1753 roku generał porucznik Michael Lorenz von Pirch. W 1756 roku przechowywano tu bezpiecznie drezdeńskie skarby sztuki.

Napoleon i XIX wiek (1806–1895)

W 1806 roku Saksonia stała się królestwem i przystąpiła do napoleońskiego Związku Reńskiego; Königstein został twierdzą związkową. W 1813 roku Napoleon zwiedził twierdzę; w sierpniu 1813 roku potyczka pod Krietzschwitz u jej bram była wstępnym rozstrzygnięciem przed bitwą pod Chlumcem (Kulm) i bitwą narodów pod Lipskiem. Również w 1813 roku przechowywano tu drezdeńskie skarby sztuki. W 1815 roku Königstein, jako jedyna pozostała twierdza saska, został wzmocniony. W 1848 roku kominiarz Sebastian Abratzky wspiął się boso przez szczelinę skalną na twierdzę – to jedyne znane jej „zdobycie”; został aresztowany. W latach 1854/55 powstał Skarbiec (Schatzhaus). W 1866 roku z twierdzy padł ostatni strzał armatni – w stronę pruskiego patrolu – po czym wkroczył tu pruski garnizon. W latach 1870/71 francuscy jeńcy wojenni zbudowali wały bateryjne; po włączeniu do systemu twierdz Rzeszy Niemieckiej w 1871 roku powstało do 1895 roku osiem stanowisk artyleryjskich – były to ostatnie duże prace budowlane.

Więzienie państwowe i słynni więźniowie (1588–1922)

Od 1588 roku (Martin Mirus) do 3 czerwca 1922 roku twierdza była najbardziej znanym więzieniem państwowym Saksonii – przeszło przez nie ponad 1.000 więźniów. Znani osadzeni: kanclerz Nikolaus Krell (1591–1601), wielki kanclerz Wolf Dietrich von Beichlingen (1703–1709), Johann Friedrich Böttger, współwynalazca europejskiej porcelany (w 1702 roku przez trzy miesiące, ponownie w latach 1706/07 z rozkazu Augusta Mocnego), burmistrz Lipska Franz Conrad Romanus (1705–1746, ponad 40 lat), inflancki mąż stanu Johann Reinhold von Patkul (1706/07), rosyjski anarchista Michaił Bakunin (1849/50, po majowym powstaniu w Dreźnie), socjaldemokrata August Bebel (1872–1874, względnie w 1874 roku przez trzy tygodnie), pisarz Frank Wedekind (1899/1900) oraz karykaturzysta Thomas Theodor Heine (1899). Ostatni więzień stanu siedział tu w 1922 roku przez dziesięć dni za udział w pojedynku.

Wojny światowe i ucieczka generała Girauda (1913–1945)

W 1913 roku Reichstag zlikwidował stanowisko komendanta – był to koniec statusu twierdzy. W latach 1914–1918 obiekt służył jako obóz jeniecki dla rosyjskich i francuskich oficerów, w 1920 roku na mocy traktatu wersalskiego został w dużej mierze rozbrojony, a w 1921 roku stał się szpitalem uzdrowiskowym Reichswehry. W latach 1939–1945 mieścił się tu oflag IV-B dla polskich, francuskich, brytyjskich, holenderskich i amerykańskich oficerów i generałów. Francuskiemu generałowi Henriemu Giraud udała się w 1942 roku ucieczka z twierdzy do Szwajcarii – jako jedynemu francuskiemu generałowi z oflagu. Inni więźniowie to generałowie René Prioux, Gustave Mesny (zamordowany przez SS w 1945 roku), Henri Winkelman (Holandia), Franciszek Kleeberg (Polska) oraz Tadeusz Komorowski, który w 1944 roku wydał rozkaz rozpoczęcia powstania warszawskiego. Od stycznia 1943 roku w kazamatach przechowywano drezdeńskie skarby sztuki. W 1945 roku załoga przekazała dowództwo francuskim jeńcom, a Armia Czerwona urządziła tu szpital wojskowy.

Czasy NRD i muzeum (1949–1990)

W latach 1949–1955 twierdza służyła jako zakład wychowawczy dla młodzieży (Jugendwerkhof), w którym miano „przewychowywać” młodych przestępców lub osoby podejrzane politycznie. 29 maja 1955 roku obiekt przejęło Ministerstwo Kultury NRD i otworzyło go jako plenerowe muzeum historii wojskowości; w 1957 roku wystawy prezentowano w pięciu budynkach, a wśród eksponatów znalazła się średniowieczna bombarda „Faule Magd” („Leniwa Dziewka”). W latach 60. XX wieku wojenną prochownię z lat 1889/91 przebudowano na schron obrony cywilnej (Saalkasematte). W latach 1967–1970 powstała winda dla 42 osób z dwoma przystankami pośrednimi, przewożąca pojazdy o masie do 4,5 tony.

Legenda Łoże pazia

Za Friedrichsburgiem znajduje się wąski występ muru nad przepaścią, zwany „Pagenbett” – „łożem pazia”. 12 sierpnia 1675 roku Karl Heinrich von Grunau, osobisty paź elektora Jana Jerzego II, miał po hucznej uczcie wyjść pijany przez otwór strzelniczy, położyć się na występie i zasnąć. Rano ostrożnie przywiązano go linami, a następnie z rozkazu elektora obudzono kotłami i trąbkami. Szczęście go nie opuszczało: później jego spłoszony koń skoczył razem z nim z drezdeńskiego mostu na Łabie prosto do rzeki – i to również przeżył, a zmarł dopiero w 1744 roku w wieku 106 lat.

Legenda

To raczej krotochwila niż legenda: Elektor i król Prus siedzieli przy winie na Königstein, a ponieważ twierdza tak bardzo spodobała się królowi, elektor bez namysłu podarował mu leżący naprzeciwko Lilienstein. Kiedy jednak król zamierzał zbudować tam własną twierdzę, elektor pożałował prezentu i wysłał komendanta Kyaua do Berlina, by poprosił o jego zwrot. Król się roześmiał i zrezygnował – i tak Lilienstein pozostał saski.

Legenda Duchy twierdzy

Podobno nocą na Königstein nie jest zbyt bezpiecznie. Przy kamieniu pamiątkowym na Königsnase, gdzie w 1720 roku ścięto alchemika barona von Klettenberga, ludzie mieli go widzieć krążącego w dawnym stroju. A kto o północy wchodzi ścieżką Luisenweg, zobaczy przed twierdzą niezwykle wysokiego mężczyznę w ciemnym płaszczu i kapeluszu z szerokim rondem, który obchodzi kościół i znika, gdy tylko się go zawoła. Dawniej mówiono nawet, że w izbie koszarowej nr 10 żołnierzy co roku 9 września wyrzuca coś z łóżek – kiedy jednak raz wystawiono wartę, nic się nie wydarzyło.

Legenda Boży talar

W 1683 roku miasteczko Königstein u stóp twierdzy niemal całkowicie spłonęło. Pewna uboga wdowa z trojgiem dzieci straciła wszystko. Gdy następnego dnia nabierała wodę ze źródła w skale, do jej dzbana wpadło coś dźwięczącego: talar z napisem „Bóg daje, Bóg odbiera!”. Ten znak dodał jej otuchy; przeprowadziła się z dziećmi do Drezna i tam znalazła środki do życia.

Powiązania z innymi miejscami

Jako czeski zamek królewski Königstein strzegł Łaby, podobnie jak położone wyżej w górę rzeki Děčín i Střekov (Schreckenstein). W 1426 roku wójt z Königstein zdobył dla Saksonii skalny zamek Neurathen, a w czasie waśni z rodem Dohna burgrabia z Dohny uciekł przez Königstein. Johann Friedrich Böttger był tu więziony w latach 1706 i 1707, zanim w Miśni wynalazł porcelanę, a olbrzymią beczkę na wino Augusta Mocnego zaprojektował Pöppelmann, architekt Zwingera.

Pasujące wędrówki

Stan na: 09/2026

Proszę pytać TOURstena dalej

TOURsten chętnie opowie Państwu więcej, znajdzie odpowiednią wędrówkę i zaplanuje z Państwem dzień urlopu – bezpłatnie i w siedmiu językach.

Zapytaj TOURstena

← Wszystkie tematy