Deutsch · English · Français · Čeština · Nederlands · Polski · Italiano
Hoe het Elbezandsteengebergte ontstond
Het Elbezandsteengebergte is zo'n 700 vierkante kilometer groot en ligt aan de Elbe tussen Pirna en Děčín. Het Duitse deel heet Saksisch Zwitserland, het Tsjechische Boheems Zwitserland. De hoogste top is de Hoher Schneeberg (Děčínský Sněžník) met 723 meter, vlak over de grens bij Rosenthal-Bielatal. Het geldt als het grootste erosielandschap van krijtzandsteen in Europa en werd in 2006 uitgeroepen tot een van de belangrijkste Nationale Geotopen van Duitsland. Ook de rotsen rond het Bielatal vertellen dit verhaal – het begint in een zee.
De Krijtzee
Lange tijd was hier vasteland – al vanaf ongeveer 320 miljoen jaar geleden werd het gebied verweerd en afgevoerd; in het Jura, ongeveer 180 miljoen jaar geleden, stond het slechts kort onder water. Ongeveer 95 miljoen jaar geleden, in het Krijt, zakte het land weg en drong vanuit het westen een ondiepe zee binnen. Het was een zeestraat tussen het Noord-Duits-Poolse bekken en het bekken van Bohemen en Moravië, met aan weerszijden eilanden. Gedurende zo'n acht miljoen jaar spoelden rivieren er zand, grind, silt en klei in; op de zeebodem werden daar na verloop van tijd de zandsteenlagen van. In de onderste lagen verzamelde zich uraniumhoudende klei – die werd van 1963 tot 1990 gewonnen in de uraniummijn Königstein, vlak bij het Bielatal.
Laag op laag
De zee kwam en ging meerdere keren. Daarom wisselen harde, zandig-grindrijke banken van wel 120 meter dik zich af met dunne, zachte lagen klei en silt, die vaak maar een paar centimeter meten. Aan Saksische kant is het zandsteen in totaal tot 550 meter dik, in Bohemen tot 600 meter. De geoloog Friedrich Lamprecht heeft de harde trappen van onder naar boven aangeduid met a tot en met e, de zachte tussenlagen met α tot en met δ – zo spreken geologen nog altijd. De jongste lagen worden nu gedragen door de Winterberge, de Schrammsteine en Affensteine en, als dun dek, door de Lilienstein en de Pfaffenstein; in Bohemen zijn ze bewaard gebleven bij de Prebischtor. Toen het land weer rees en de zee zich terugtrok, bleef een grote, nog onverdeelde zandsteenplaat achter.
Graniet schuift eroverheen
Daarna schoof het Lausitzer granietmassief vanuit het noordoosten over de zandsteenplaat heen en drukte die naar beneden tot ze brak. Deze breukzone, de Lausitzer overschuiving, loopt van Pillnitz via Hohnstein en Hinterhermsdorf tot Krásná Lípa. Daarbij werden lagen opgericht – de Hohe Liebe dankt haar spitse vorm aan lagen die tot 30 graden schuin staan, ten westen van de Wolfsberg zijn ze zelfs overgekanteld. Oudere gesteenten kwamen aan de oppervlakte, zoals kalksteen uit het Jura bij Zeschnig, Saupsdorf en Hinterhermsdorf, dat vroeger werd gewonnen. Aan de zuidwestelijke rand werd de plaat langs de Karsdorfer breuk meer dan 200 meter omhooggeduwd; ze kantelde en de Elbe kreeg meer verval.
Vulkanen in het zandsteen
In het Tertiair kookte het overal rondom: vulkanen vormden het Boheemse Middelgebergte en het Lausitzer Gebergte. Enkele magmaschoorstenen doorboorden ook de zandsteentafel en stolden tot basalt. Zo ontstonden de kegelbergen midden in het zandsteen – de Rosenberg (Růžovský vrch) in Bohemen, de Cottaer Spitzberg, de Raumberg en de Grote en Kleine Winterberg. U herkent ze nog altijd aan hun ronde koepelvorm en aan het dichtere bos op de vruchtbare basaltbodem.
De Elbe graaft zich in
Doordat de plaat werd opgeheven en gekanteld, sneed de Elbe zich steeds dieper in en schiep haar dal met de steile wanden; de beken deden hetzelfde in de zijdalen – zo ontstonden de Gründe, ook het dal van de Biela. In de ijstijden verlegde de rivier meerdere keren haar loop; met een geringer verval werd haar bedding breder. Bij Schmilka reikt de insnijding tot in de onderste zandsteentrap, en aan de overkant tonen de Schrammsteine de hele lagenreeks van onder naar boven – als een opengeslagen geschiedenisboek.
Hoe de rotsen hun vormen krijgen
Harde banken, door kiezel gebonden, vormen wanden en kliffen, de zachte kleiachtige lagen daartussen terrassen, rotsbanden en uitgeholde nissen. Verticale kloven doorsnijden de steen in twee richtingen en verdelen hem in blokken – de geoloog Bernhard Cotta beschreef dat al in 1839; de steenbrekers noemden deze kloven “Loose”. Water, vorst, zout, wind, korstmossen en microben vormen daaruit torens, schoorstenen, spleten, zandlopers en honingraten – de honingraatverwering is te zien aan veel rotsen in het Bielatal. Waar een zachte laag wordt uitgespoeld, ontstaan overhangen en laagvoeggrotten; de klimmers overnachten daaronder in hun “Boofen”. Of de groeven op sommige rotskoppen echte karst zijn, daarover twisten de geologen tot op de dag van vandaag.
Zandsteen als bouwsteen
Zo'n duizend jaar lang werd hier zandsteen gewonnen, en dat heeft het landschap op veel plaatsen zichtbaar veranderd – menige rotswand aan de Elbe is een oude steengroeve. De natuurlijke kloven hielpen de steenbrekers hele wanden los te maken en blokken te bewerken. Over de Elbe verscheept werd het Elbezandsteen een van de bekendste bouwstenen van Midden-Europa; hieruit zijn onder meer de Dresdense Frauenkirche en de Zwinger gebouwd.
Bouwmateriaal rechtstreeks van de helling
Voor de mensen hier was zandsteen vroeger het allergoedkoopste bouwmateriaal – daarom zijn de meeste oude huizen in de omgeving ervan gebouwd, ook het Hammergut Neidberg; aan de muren is dat tot op de dag van vandaag mooi te zien. De stenen werden direct op de helling afgegraven en meteen ter plekke verwerkt. Kortere aanvoerlijnen bestaan nauwelijks – zo bouwde men zeer efficiënt, met wat het landschap voor de deur te bieden had.
Verbindingen met andere plaatsen
De vesting Königstein, de Lilienstein en de Pfaffenstein zijn tafelbergen – resten van de oude zandsteenplaat die bleven staan toen rondom alles werd afgebroken. De burcht Stolpen staat daarentegen op een basaltberg, een vulkanische pijp zoals de kegels van het Boheemse Middelgebergte. De Hickelhöhle in de Große Zschand is een typische laagvoeggrot, en het jachtslot Kristin Hrádek ligt aan de voet van de Hoher Schneeberg, de hoogste top van het gebergte.
Passende wandelingen
Stand: 10/2026
Vraag TOURsten verder
TOURsten vertelt u graag meer, vindt de juiste wandeling en plant samen met u uw vakantiedag – gratis en in zeven talen.
TOURsten vragen