Deutsch · English · Français · Čeština · Nederlands · Polski · Italiano

Historia Czech

Zaledwie kilka kilometrów za Hammergut zaczynają się Czechy – a historia Czech i strony czeskiej jest ściśle spleciona z naszą. Plemiona słowiańskie osiedlały się nad Łabą od VI wieku, Przemyślidzi uczynili z Czech królestwo, cesarz Karol IV rządził z Pragi Świętym Cesarstwem Rzymskim, a przez długi czas nawet Pirna i Königstein należały do Korony Czeskiej. Potem przyszły wojny husyckie, prawie 400 lat panowania Habsburgów, w 1918 roku Czechosłowacja, ciężkie lata 1938–1946, komunizm, w 1989 roku aksamitna rewolucja, a w 1993 roku pokojowe rozstanie ze Słowacją. Dziś granica jest otwarta – po prostu przechodzi się na drugą stronę. Czy mam opowiedzieć od początku?

Plemiona słowiańskie nad Łabą

Od około 550 roku n.e. grupy słowiańskie napływały do Kotliny Czeskiej; w VII wieku przyłączyły się do związku plemion pod wodzą Franka Samona, który zmarł w 658 roku. Kto dziś jedzie z Saksońskiej Szwajcarii w górę Łaby, przemierza dawne terytoria plemienne, znane z opisu granic biskupstwa praskiego, przekazanego przez kronikarza Kosmasa: wymienia się w nim między innymi Dasenów – zwykle utożsamianych z Dieczanami wokół Tetschen/Děčína – Litomierzyców wokół Leitmeritz, Lemuzów, Łuczan i Pszowian. Dokument nosi datę 1086, ale według dzisiejszej interpretacji opisuje stosunki z około 973 roku; datowanie jest sporne.

Łuczanie, Litomierzyce i Przemyślidzi

Według Kosmasa Łuczanie żyli w północno-zachodnich Czechach i graniczyli koło Lovosic z terytorium Litomierzyców. Opowiada on o wojnie Łuczan z Czechami pod wodzą księcia Neklana, którą Łuczanie przegrali – to na wpół legendarna historia, spisana dopiero około 1100 roku. Pewne jest natomiast, że prascy Przemyślidzi w X wieku stopniowo podporządkowali sobie poszczególne plemiona i do około 995 roku władali całymi Czechami.

Państwo wielkomorawskie, chrystianizacja i święty Wacław

W IX wieku Czechy znajdowały się pod wpływem Państwa Wielkomorawskiego. Przemyślida Borzywoj I przyjął w 874 roku chrzest z rąk arcybiskupa Metodego i uchodzi za pierwszego chrześcijańskiego księcia Czech; w 895 roku książęta czescy uniezależnili się od Moraw i złożyli przysięgę wierności królowi wschodniofrankijskiemu Arnulfowi. Książę Wacław, późniejszy patron kraju, został zamordowany – źródła podają rok 929 lub 935. Wraz z biskupstwem praskim (973) chrześcijaństwo trwale zakorzeniło się w kraju.

Tetschen

gród graniczny nad brodem na Łabie: W kotlinie Děčína/Tetschen ludzie osiedlali się już w młodszej epoce brązu. W X wieku Przemyślidzi wznieśli na skale dzisiejszego zamku drewniane umocnienie, które kontrolowało ważny bród na Łabie i żeglugę; gród wzmiankowano po raz pierwszy w 1128 roku. W XIII wieku powstał zamek kamienny – według czeskich opracowań około 1249 roku za sprawą Hermanna von Schönburg na zlecenie króla Wacława I.

Leitmeritz

kościelne centrum północy: Leitmeritz/Litomierzyce nosi nazwę słowiańskich Litomierzyców i już w X wieku stało się ufortyfikowanym ośrodkiem administracyjnym Przemyślidów. Około 1057 roku książę Spycigniew II kazał zbudować na wzgórzu grodowym kamienny kościół św. Szczepana i założył kapitułę kolegiacką, która otrzymywała między innymi dochody z cła na Łabie. Około 1225 roku miasto zostało planowo rozplanowane wokół rynku; handel zbożem, sadownictwo i winiarstwo przyniosły mu zamożność – do dziś okolicę nazywa się „Ogrodem Czech”.

Królestwo, Przemysł Otakar II i niemieccy osadnicy

Przemysł Otakar I otrzymał w 1198 roku godność królewską, a 26 września 1212 roku „Złota Bulla sycylijska” Fryderyka II uczyniła ją dziedziczną. Za Przemysła Otakara II (król w latach 1253–1278) Czechy osiągnęły największy zasięg terytorialny. W XII i XIII wieku Przemyślidzi sprowadzali osadników z Bawarii, Frankonii, Górnej Saksonii i Śląska, przede wszystkim na tereny przygraniczne – w ten sposób również Czeska Szwajcaria została zagospodarowana przez niemieckojęzycznych chłopów dopiero od XII wieku. Przemysł Otakar II poległ w 1278 roku w bitwie pod Dürnkrut przeciwko Rudolfowi Habsburgowi.

Aussig, Graupen i Peterswald

Aussig/Ústí nad Labem wzmiankowano w 993 roku jako miejsce handlu nad Łabą, a w XIII wieku stało się miastem królewskim na prawie magdeburskim. Na skraju Rudaw powstał prawdopodobnie około 1300 roku zamek Graupen/Krupka – po raz pierwszy poświadczony w 1330 roku – który chronił kopalnie cyny i szlak handlowy do Saksonii. Peterswald/Petrovice przy starej drodze przełęczowej do Saksonii, dziś przejście graniczne za Bahratal, po raz pierwszy wymieniono w 1352 roku, wówczas w posiadaniu panów z Wartenbergu.

Gdy Pirna i Königstein były czeskie

To, co dziś jest saskie, w średniowieczu przez długi czas należało do Korony Czeskiej. W 1241 roku król Wacław I opatrzył dokument pieczęcią „in lapide regis” – „na kamieniu króla” – i stąd wzięła się nazwa Königstein. Pirna przypadła Czechom w 1293 roku. Dopiero w wyniku waśni z burgrabiami z Dohny Pirna w latach 1404/05, a Königstein w 1408 roku przeszły w ręce margrabiów miśnieńskich, co ostatecznie przypieczętował w 1459 roku układ w Chebie.

Karol IV

Praga jako miasto cesarskie: Karol IV z dynastii Luksemburgów, urodzony w 1316 roku w Pradze, został w 1346 roku królem rzymsko-niemieckim, w 1347 roku królem Czech, a w 1355 roku cesarzem. Pragę uczynił rezydencją cesarską i jednym z centrów Europy: w 1348 roku założył uniwersytet oraz kazał zbudować katedrę św. Wita i Most Karola. Złota Bulla z 1356 roku uregulowała wybór króla i aż do 1806 roku pozostała ustawą zasadniczą Rzeszy – król Czech był jednym z siedmiu elektorów. Za panowania Karola Pirna i Königstein wciąż należały do Czech, a Łaba łączyła jego królestwo z handlem w dół rzeki.

Jan Hus i husyci nad Łabą

Praski kaznodzieja reformator Jan Hus został 6 lipca 1415 roku spalony jako heretyk na soborze w Konstancji. Defenestracja praska z 1419 roku wywołała wojny husyckie, które zakończyły się dopiero kompaktatami w latach 1433/1436. Jan Žižka oblegał w 1420 roku Litomierzyce, zamek Graupen został zniszczony w 1429 roku, a podczas swoich wypraw do Saksonii husyci spalili w 1429 roku dużą część Drezna, w tym Altendresden.

Bitwa pod Aussig 1426

Od 26 maja 1426 roku husyci oblegali Aussig. Sasko-turyńska armia odsieczy miała uwolnić miasto i 16 czerwca 1426 roku obie armie starły się na wzgórzu Na Běhání przed miastem. Sasi ponieśli druzgocącą klęskę – liczby bardzo się różnią, udokumentowanych jest około 500 poległych szlachciców, wśród nich burgrabia miśnieński Henryk II. Aussig poddało się następnego dnia i zostało zniszczone; pięć tygodni później Sasi ponownie wypędzili husytów.

Wartenbergowie, zamki skalne i raubritterzy

W latach 1305/06 król Wacław III przekazał zamek Tetschen panom z Wartenbergu, którzy władali nim do 1511 roku. Skalny zamek Šaunštejn (Schauenstein) w Czeskiej Szwajcarii zbudowali pod koniec XIV wieku Berkowie z Dubé; od 1435 roku należał do Wartenbergów, którzy urządzali z niego rabunkowe wyprawy. W odpowiedzi Wettynowie i górnołużycki Związek Sześciu Miast kilkakrotnie oblegali zamek i w końcu go zniszczyli. Również zamek Wartenbergów koło Tyssy/Tisá przepadł w czasie wojen husyckich.

Jerzy z Podiebradów i granica z 1459 roku

Jerzy z Podiebradów, umiarkowany husyta, został w 1458 roku wybrany na króla Czech. 25 kwietnia 1459 roku zawarł z saskimi Wettynami układ w Chebie: granica przebiegała odtąd „po grzbiecie Rudaw i środkiem Łaby”, a Pirna, Königstein i Dohna pozostały przy Saksonii. Ta granica w większości obowiązuje do dziś – należy do najstarszych w Europie. Układ przypieczętowano małżeństwem: córka Podiebrada, Sydonia (Zdeňka), została żoną Albrechta Odważnego, protoplasty albertyńskiej linii Wettynów.

Jagiellonowie i droga do Habsburgów

Po śmierci Podiebrada stany wybrały w 1471 roku na króla Jagiellończyka Władysława II, który w 1490 roku został także królem Węgier. W Tetschen zmieniali się panowie: w 1511 roku Trczkowie, w 1515 roku Salhausenowie, w 1534 roku sascy panowie von Bünau. Gdy syn Władysława, Ludwik II, poległ 29 sierpnia 1526 roku w bitwie pod Mohaczem przeciwko Osmanom, czeskie stany wybrały 22 października 1526 roku na króla Ferdynanda I Habsburga – był to początek niemal 400 lat panowania Habsburgów.

Habsburgowie i sascy panowie szlacheccy

Za Habsburgów na pograniczu nad Łabą ton często nadawały saskie rody szlacheckie: panowie von Bünau przebudowali w XVI wieku zamek Tetschen w renesansową rezydencję i w latach 1554–1557 wznieśli koło Tyssy zamek Schönstein z kościołem ewangelickim i szkołą. Dzięki tym powiązaniom luteranizm rozprzestrzenił się także w Aussig. W 1609 roku cesarz Rudolf II zagwarantował protestantom wolność religijną w liście majestatycznym.

Powstanie stanowe i Biała Góra

Wraz z defenestracją praską w 1618 roku przeważnie protestanckie stany czeskie powstały przeciwko Habsburgom i wybrały na króla Fryderyka V z Palatynatu. 8 listopada 1620 roku przegrały bitwę na Białej Górze pod Pragą – pierwszą wielką bitwę wojny trzydziestoletniej. „Zimowy król” uciekł, 21 czerwca 1621 roku na Rynku Staromiejskim stracono 27 przywódców, a na mocy Odnowionego Ustanowienia Krajowego z 1627 roku Czechy stały się monarchią dziedziczną i ponownie katolicką.

Wojna trzydziestoletnia na pograniczu

Wojna dotkliwie dotknęła miejscowości przygraniczne: w 1631 roku wojska chorwackie spaliły Tyssę i Schönstein, w tym samym roku plądrowali je Szwedzi; Schönstein nigdy nie został odbudowany. Również Aussig od 1631 roku wielokrotnie nawiedzały wojska saskie i szwedzkie. Protestanccy Bünauowie musieli w 1628 roku sprzedać Tetschen katolickim hrabiom Thun, do których zamek należał potem przez około 300 lat; Herrnskretschen (Hřensko) przeszło w ręce książąt Clary-Aldringen.

Egzulanci

uchodźcy religijni w Saksonii: Kto nie chciał zostać katolikiem, musiał opuścić Czechy – szacuje się, że około 150.000 ludzi udało się na wygnanie z krajów habsburskich, większość z Czech. Wielu uciekło do sąsiedniej elektorskiej Saksonii, a przygraniczna Pirna stała się pierwszym ośrodkiem: w 1629 roku przebywało tam ponad 2.000 protestanckich uchodźców. Czeskojęzyczna gmina egzulantów przeniosła się później do Drezna, a po wojnie powstały własne miasta egzulantów, takie jak Johanngeorgenstadt.

1813

Napoleon w Peterswald: W czasie wojny wyzwoleńczej 1813 roku pograniczne góry między Pirną a Teplitz stały się teatrem działań wojennych. Wojska rosyjskie obozowały w Peterswald i były ścigane przez Francuzów pod dowództwem generała Vandamme’a; sam Napoleon trzykrotnie nocował w Peterswald, a grabieże spustoszyły miejscowość. 30 sierpnia 1813 roku sąsiedni Nollendorf (Nakléřov) zasłynął dzięki bitwie pod Kulm i Nollendorf.

Cesarstwo, rok 1848 i przemysł nad Łabą

Od 1804 roku Czechy należały do Cesarstwa Austriackiego, a od 1867 roku były krajem koronnym Austro-Węgier – cesarstwa, którego ślady w Czeskiej Szwajcarii widać do dziś (chętnie opowiem więcej o czasach cesarskich). W rewolucyjnym roku 1848 w Pradze obradował Zjazd Słowiański; praskie powstanie zielonoświątkowe zostało stłumione, ale uwłaszczenie chłopów pozostało. Potem Aussig stało się ośrodkiem przemysłowym: węgiel, około 1850/51 roku kolej do Pragi i Drezna, od 1856 roku jedno z najważniejszych przedsiębiorstw chemicznych Europy i duży port na Łabie. W Peterswald i Tyssie wielu ludzi utrzymywało się z tkactwa i wyrobu guzików.

1918

powstaje Czechosłowacja: Wraz z rozpadem Austro-Węgier 28 października 1918 roku w Pradze proklamowano Czechosłowację; 14 listopada jej prezydentem został Tomáš Garrigue Masaryk. Około 3,5 miliona Niemców na terenach przygranicznych chciało należeć do Austrii Niemieckiej i 29 października proklamowało prowincje „Deutschböhmen” i „Sudetenland”; od 13 listopada armia czechosłowacka zajęła te obszary. Młoda republika pozostała stabilną demokracją, od 1926 roku w rządzie zasiadali także niemieccy ministrowie – jednak w czasie wielkiego kryzysu, w 1935 roku, najsilniejszą partią stała się Sudetenniemiecka Partia Konrada Henleina.

Układ monachijski i Protektorat

W nocy z 29 na 30 września 1938 roku Hitler, Chamberlain, Daladier i Mussolini podpisali układ monachijski – bez udziału Czechosłowacji. Od 1 października 1938 roku Wehrmacht wkraczał na tereny przygraniczne; Aussig, Tetschen, Tyssa i Peterswald stały się częścią Rzeszy Niemieckiej. 15 marca 1939 roku Niemcy zajęły także resztę terytorium czeskiego i utworzyły „Protektorat Czech i Moraw”. Układem praskim z 1973 roku Republika Federalna uznała układ monachijski za nieważny.

1945

koniec wojny i wysiedlenia: Po zakończeniu wojny Niemcy musieli opuścić kraj: podczas „dzikich wypędzeń” od maja do lipca 1945 roku było to około 750.000 osób, a od stycznia 1946 roku w sposób zorganizowany wysiedlono około 2,26 miliona. Podstawą prawną były między innymi dekrety Beneša. Według szacunków Niemiecko-Czeskiej Komisji Historyków zginęło przy tym gwałtowną śmiercią od 15.000 do 30.000 osób. W Aussig 31 lipca 1945 roku wybuchł skład amunicji, po czym zaatakowano i zabijano niemieckich cywilów – liczba ofiar jest do dziś sporna. Od 2005 roku przypomina o tym dwujęzyczna tablica pamiątkowa przy moście na Łabie.

Opustoszałe wsie przy granicy

Wysiedlenia zmieniły miejscowości przygraniczne od podstaw. Tyssa miała w 1930 roku jeszcze 1.867 mieszkańców, prawie wszystkich niemieckojęzycznych – w 2006 roku było ich 747. W dolinie Kirnitzsch w 1946 roku trzeba było wysiedlić Hinterdittersbach (Zadní Jetřichovice), dawny cel wędrówek z czterema gospodami; dziś przypominają o nim tylko zarośnięte resztki piwnic i dwujęzyczne tablice. Wiele miejscowości przygranicznych zasiedlono na nowo. Kto dziś przechodzi na drugą stronę, wciąż odkrywa takie ślady w wielu miejscach.

Komunizm i praska wiosna

Wraz z przewrotem lutowym w 1948 roku władzę przejęli komuniści; od 1960 roku państwo nazywało się Czechosłowacka Republika Socjalistyczna (ČSSR). W 1968 roku partia pod wodzą Alexandra Dubčeka próbowała budować „socjalizm z ludzką twarzą”. W nocy na 21 sierpnia 1968 roku wojska Układu Warszawskiego położyły kres „praskiej wiośnie”; Narodowa Armia Ludowa NRD stała w gotowości w Saksonii, ale nie wkroczyła. Potem żołnierze radzieccy wprowadzili się między innymi do zamku Tetschen – pozostali tam do 1991 roku.

1968

czołgi w Bielatal: Praską wiosnę widziano także w Bielatal: według relacji rodziny Jäger w czasie inwazji w sierpniu 1968 roku przez dolinę w kierunku granicy przejeżdżały radzieckie czołgi. W nocy z 20 na 21 sierpnia 1968 roku do Czechosłowacji wkroczyło około 400.000 żołnierzy z ponad 6.000 czołgów. Z NRD radziecka 20. Armia Gwardii i 1. Armia Pancerna Gwardii nacierały na północne Czechy i Pragę; całkiem niedaleko, na przykład koło Hřenska naprzeciw Schmilki, czołgi przekroczyły tej nocy granicę. NAL trzymała w gotowości dwie dywizje, ale nie pozwolono jej wkroczyć – wspomnienie lat 1938/39 byłoby zbyt świeże. 21 sierpnia NRD zamknęła swoje przejścia graniczne, między innymi w Zinnwald, Bad Schandau i Schmilce; po czeskiej stronie wisiały flagi opuszczone do połowy masztu i plakaty skierowane przeciwko „przyjaciołom”, którzy przybyli nocą.

Kraj wakacyjny obywateli NRD i jesień 1989

Od stycznia 1972 roku obywatele NRD mogli podróżować do ČSSR tylko na dowód osobisty – Czeska Szwajcaria stała się popularnym celem wycieczek. Jesienią 1989 roku tysiące obywateli NRD szukało schronienia w ambasadzie zachodnioniemieckiej w Pradze. Po słynnej zapowiedzi Genschera z 30 września od 1 października specjalne pociągi jechały przez Bad Schandau i Drezno na Zachód – właśnie tędy, doliną Łaby. Gdy 4 i 5 października ruszyły kolejne pociągi, tysiące ludzi tłoczyły się na dworcu głównym w Dreźnie. NRD wprowadziła wówczas obowiązek wizowy na podróże do ČSSR i zniosła go 1 listopada 1989 roku – kilka dni przed upadkiem muru.

Aksamitna rewolucja i aksamitny rozwód

17 listopada 1989 roku, osiem dni po upadku muru, policja w Pradze brutalnie rozbiła demonstrację studentów – był to początek „aksamitnej rewolucji”. Dwa dni później powstało Forum Obywatelskie, 27 listopada strajk generalny sparaliżował kraj, a 29 grudnia 1989 roku Václav Havel został prezydentem; od grudnia rozbierano umocnienia graniczne. Po wyborach w 1992 roku Václav Klaus i Vladimír Mečiar uzgodnili rozdział państwa i 1 stycznia 1993 roku pokojowo powstały dwa państwa, Czechy i Słowacja – choć według sondaży większość chciała zachować wspólne państwo.

Nowe sąsiedztwo bez szlabanu

Już w 1992 roku w Ústí nad Labem założono Euroregion Elbe/Labe, łączący północne Czechy z Saksońską Szwajcarią i wschodnimi Rudawami. Czechy przystąpiły w 1999 roku do NATO, a 1 maja 2004 roku do UE; od 21 grudnia 2007 roku nie ma już kontroli granicznych. Płaci się nadal koroną czeską. W Hřensku i Petrovicach obraz miejscowości wyznaczają dziś targowiska przygraniczne, często prowadzone przez wietnamskich handlarzy, a od 2006 roku Petrovice mają własny zjazd z autostrady Praga–Drezno.

Stan na: 10/2026

Proszę pytać TOURstena dalej

TOURsten chętnie opowie Państwu więcej, znajdzie odpowiednią wędrówkę i zaplanuje z Państwem dzień urlopu – bezpłatnie i w siedmiu językach.

Zapytaj TOURstena

← Wszystkie tematy